Loading...
Stari grad 2018-11-07T22:28:30+00:00

“Stari grad Bar, sa svojih tri milenijuma postojanja, predstavlja ne samo multikulturološki fenomen Crne Gore, nego je, a to sada sa pravom možemo reći, jedan od značajnijih lokaliteta medijevalne Evrope. Grandiozne ruševine umrlog grada, iako ponegdje prekrivene gustim bršljanom i zaklonjene krošnjama južnih biljaka, ipak su vidljive, a skrivena, vijekovima naslagana istorija vapi za arheologijom, jedinom sposobnom da do kraja pročita njene istrgane stranice.”

mr Mladen Zagarčanin, kustos

Stari grad Bar u prostoru

Stari grad Bar smješten je u zaleđu prostranog Barskog polja, na oko 5 km od morskog zaliva. Njegova prirodna podloga je koso zaravnjena krečnjačka stijena površine oko 4 ha sa najvisočijom kotom od 151 metar nadmorske visine. Grad je bio zaštićen prirodnim defanzivnim položajem. Odsječen sa južne i istočne strane provalijom u koju je svoje korito usjekla rijeka Bunar, od pogleda sa mora, sa južne strane ga zaklanja brdo Sv. Vido.

Relativno pogodnim putevima se vezuje ne samo za mjesta u svom neposrednom zaleđu, već se preko Skadra i Duklje, odnosno Ribnice, uklapa u razgranat saobraćajni sistem – Via de Zenta – kojim je Zetsko primorje bilo povezano sa centralnim oblastima Balkana. Glavnu prepreku pri njegovom povezivanju sa zaleđem predstavljao je planinski vijenac koji formiraju Rumija, Lisinj, Sutorman. Rječica Bunar, koja protiče neposredno ispod Bara, a koja u svom donjem toku dobija ime Rikavac, omogućila je, međutim, da se njenim klancem prodre duboko u masiv Rumije i da se, preko Bijelih skala, oštrog i teškog prevoja, prebaci na suprotnu stranu, prema Skadarskom jezeru. Put za Skadar išao je preko Livara i Krajine, sada Ostrosa, padinama Rumije, a odatle se dalje približavao jezeru, pa je dobar pješak cjelokupno odstojanje od Bara do Skadra mogao da pređe za 8 sati, odnosno za obdanicu hoda.

Bar je tako mrežom puteva koja je bila i razuđena i relativno laka za kretanje, na pogodniji način od ijednog drugog grada na Zetskom primorju, i od Ulcinja i od Budve pa i od Kotora, bio vezan za dublju unutrašnjost Balkana. Morskim putevima, pak, on je, kao i ovi drugi gradovi, bio u neposrednom kontaktu ne samo sa obližnjim lukama na našoj obali, već i sa daljim prekomorskim krajevima, a naročito sa susjednom Apulijom.

Stari grad Bar u vremenu

Stari grad Bar je grad sa preko 2500 godina postojanja, što potvđuju najnoviji arheološki nalazi. Ipak, istorijski nije utvrđeno kada je grad osnovan. Prvi put sa sigurnošću se njegovo ime spominje u 8. vijeku u spisu episkopa za vrijeme vizantijskog cara Lava Isauriskog  kao Antibareos. U 10. vijeku najznačajnije podatke o njegovoj ranoj istoriji,  u kapitalnom djelu „De administrando imperio“, daje car Konstantin VII Porfirogenit.

U latinskoj transkripciji grad se naziva Antibarum, Antibaris ili Antivari, što ostaje njegov srednjevijekovni naziv na poveljama i dokumentima. Prvi slovenski pomen grada, u obliku imena Bar sa pridjevom slavni, djelo je Stefana Prvovjenčanog iz 1216. godine, u žitiju svoga oca, Stefana Nemanje. U Baru je nastao od pera biskupa Grgura Ljetopis popa Dukljanina, prvi istorijsko-literarni spis u južnih Slovena.

Naseljen još od praistorije, prostor Starog grada Bara i njegove defanzivne pogodnosti su privukli autohtono ilirsko stanovništvo o čemu svjedoče površinski kulturni slojevi u kojima se pojavljuje grnčarija iz period 8-6. vijek p.n.e. Najstariji arhitekstonski ostaci se vezuju za crkvu sv. Teodora iz VI vijeka. Kasnije, u 7. vijeku grad prima izbjeglice iz razorene antičke Dokleje (Duklje), da bi potom dospio u ruke zetskih vladara. Vizantija je na kratko ovladala njime 1018. godine u doba Vasilija II, ali je 1042. godine Stefan Vojislav porazio vizantijsku vojsku i Bar ponovo potpada pod zetsku vlast. U Baru je 1067. godine zetski kralj Mihajlo dobio priznanje kraljevske krune, dok 1089. godine barska episkopija dobija status arhiepiskopije. Od 1166. g. gradom opet vladaju Vizantinci do 1183. g., kada ga Stefan Nemanja uključuje u granice svoje države gdje ostaje do šezdesetih godina XIV vijeka, kada na istorijsku scenu stupa feudalna porodica Balšića. U toku prve polovine XV vijeka grad nekoliko puta mijenja vladare: 1404-1412. g. u rukama je Mlečana. Od 1412-1421. g. gradom opet vladaju Balšići, da bi od 1421-1427. g. bio u rukama despota Stefana Lazarevića. 1421. godine gradom, vrlo kratko, opet vladaju Mlečani. Od 1427. godine grad je pod vlašću despota Đurđa Brankovića, koji je u njemu boravio punih devet mjeseci. Na godinu dana grad je držao i Stefan Vukčić, 1442-1443. g. kada treći put pada u ruke Mlečana, gdje se zadržao do 1571. godine.

Značaj grada kroz istoriju može se potvrditi i činjenicom da je u njemu vjekovima kovan novac. Od Stefana Uroša Nemanjića i u periodu Balšića kovan je novac u dva tipa i više varijanti. Poznata je 31 varijanta folara i 19 varijanti polufolara iz perioda Đurđa Stratimirovića II Balšića. S obzirom da su Mlečani gradu ostavili ovu privilegiju, verovatno se krajem XV vijeka pojavljuju barsko-mletački bagatini, od čistog bakra.

Uprkos slomu Osmanske armade na Sredozemlju 1571. godine, kada je mletačko brodovlje u Lepantskom zalivu porazilo flotu admirala Kapudan paše, Osmanlije su uspjeli da iste godine zauzmu Bar i Ulcinj. Bar od tada podpada pod vlast skadarskog sandžakata sve do 1878. godine kada ga oslobađaju Crnogorci. Po oslobođenju od Osmanlija, grad je napušten, dok će se u naselje formirati u podgrađu, današnjoj čaršiji.

Na malo istraženoj Crnogorskoj Pomeji u periodu od 1951. do 1959 profesor Đurđe Bošković je vodio nekoliko arheološko-istraživačkih kampanja koje su za rezultat imale monografiju Stari Bar, kapitalno djelo o arhitekturi i istoriji starog grada . Zemljoters koji je pogodio grad 1979. godine u velikoj mjeri je devastirao njegove arhitektonske ostatke.

Osamdesetih godina 20. veka su preduzete obimne konzervatorsko-restauratorske mjere i radovi koji nikada sistematski nisu sprovedeni u cijelosti. Ovim velikim kulturološkim i graditeljskim izazovom, spašavanjem ostataka grada i njegovom djelimičnom obnovom rukovodio je arheolog Omer Peročević u saradnji sa relevantnim državnim insititucijama.

Vodeći moderna arheološka istraživanja sa internacionalnom naučnom saradnjom, o starom gradu Baru, njegovom očuvanju i restauraciji brine arheolog i kustos mr Mladen Zagarčanin.

Privreda Starog grada Bara

Srednjovjekovni Bar nije bio na morskoj obali i ovaj izuzetak je imao svojih mana ali i prednosti. Prednost je bio što je bio pošteđen napada sa mora ali ga je to lišilo pogodnosti lučkih mjesta, pa nije u većoj mjeri živio od pomorskog prometa. Zbog toga se on oslonio na prilično plodnu okolinu i na urbanu djelatnost, trgovinu i zanatstvo. Najisplativije se trgovalo sirovim metalima, tkaninama i maslinovim uljem. Plodno polje bliže Baru manje je korišćeno za proizvodnju žitrarica koje su većim dijelom uvožene, pa je gro zemlje bio prektiven bogatim stablima masline, vinovim lozama i šipkovima. Od maslinarstva je stvaran najveći privredni dohodak. Pretpostavlja se da je Bar u XV vijeku imao od 80.000 do 100.000 stabala od kojih je većina tada bila stara i više stotina godina. Pored vodeničnih mlinova za mljevenje maslina koji su se nalazili na rijeci Bunar, mlinovi pokretani snagom životinja i ljudi nalaze se još uvijek u većem broju objekata u Baru. Barani su prema jednom dokumentu iz 1553. godine dobijali godišnje oko 400 bačvi (Botte), zapremina bačve je 751,17 litara što je oko 300.000 litara ulja.

Vino nije bilo najboljeg kvaliteta ali se ipak konzumiralo u priličnim količinama. Godine 1553. zabilježeno je da su 2/3 korišćene u varoši, dok je 1/3 izvožena, a podatak zabilježen posle šest godina navodi da je okolina Bara proizvodila vino za 6 bačava. Barani su prodavali dubrovačkim velutarima špansku svilu, a početkom XVI vijeka dovozili su u Dubrovnik svilu sa Orijenta, iz Bejruta. Velutari su predstavljali najveći domet barskog zanatstva, a kada se tome doda zlatarstvo (postojali su elitni majstori koji su se uglavnom iz Bara selili u bogatije gradove kao što su Kotor i Dubrovnik), onda se dobija približna slika ne baš male trgovačko zanatske moći koju je grad posjedovao u srednjem vijeku i kasnosrednjovjekovnom periodu.